زئوليت ها بيش از 200 سال است که شناخته شده اند اما بکار گيرى آنها از دهه پنجاه به بعد آغاز شد و زمين شناسان به خاستگاه زمين شناسى آنها تازه آگاه شده اند .

زئوليت ها در خلل و فرج ژئودهاى سنگهاى بازيک مانند بازالتها ،بازالتهاى آلکالى و محيط هيدروترمالى و همچنين سيليکاتها ى درجازا در سنگهاى رسوبى ،توفى هاى ولکانيکى در حوضه هاى درياچه اى آب شور ( در آمريکا )،توفهاى ستبر دريايى(در ايتاليا و ژاپن )و محيطهاى دگرگونى تدفينى يافت مى شوند به طور کلى مى توان محيطهاى پيدايش زئوليت ها را به شکل زير دسته بندى کرد:

1-3-1-محيطهاى رسوبى و رسوبى ‌آتشفشانى

زئوليت هاى رسوبى در مقايسه با ديگر زئوليت هاى از لحاظ اقتصادى فراوانتر و از لحاظ صنعتى بهتر و مفيدترند بعضى از لايه هاى رسوبى يافت مى شوند که تقريبا" از کانيهاى زئوليت ساخته شده اند کانيهايى از قبيل آنالسيم ،کلينوپتليت ،هولانديت ،لامونتيت و فيليپسيت از کانيهاى زئوليتى است که بيشتر در زئوليته اى رسوبى يافت مى شوند .

به طور کلى مى توان زئوليت هاى محيط رسوبى را به شکل زير دسته بندى کرد:

محيطهاى نمکى و درياچه هاى قليايى

زئوليت ها در درياچه هاى شور گسترش دارند گاهى زئوليت هاى خالصترى نيز در محيطهاى درياچه اى توفى پيدا مى شود PH محيطهاى نمکى و قليايى در مناطق خشک و نيمه خشک تقريبا" 5/9 است .در نتيجه کربنات -بيکربنات سديم با برات سديم به صورت محلول در مى‌آيند .گسترش انواع کانى زئوليتى در محيط آلکالن نشانگر انحلال خرده هاى آلومينوسيليکاته در PH بالاست .شيشه هاى ولکانيکى ،سيليسهاى بيوژنيک ،کمى رسهاى بلورين ؛مونت موريونيت ،کائولينيت ،پلاژيوکلاز و کوارتز در اين فعل و انفعالات حضور دارند به علاوه زئوليت ها ،سيليکات سديم ،فلدسپات پتاسيم و سيليکاتهاى بردار در اين محيطها ديده مى شوند .اين واکنشها نسبتا" ساده است ،توفها ى شيشه اى در زمانى نزديک به يک هزار سال به زئوليت تبديل مى شوند .

II-خاکهاى نمکى ،قليايى و خاکهاى سطح زمين

زئوليت ها در سطح زمين از کانيهاى مناسب در جاهايى که PH محيط در اثر تجمع کربنات – بى کربنات سديم در اثر تبخير و تعريق در هواى خشک و نيمه خشک بالاست ،به آسانى تشکيل مى شوند .

در ايران محيط زيادى شرايط وجود دارد مانند حوض سلطان قم ،در چنين محيطهايى،اگر ولکانيسم رخ دهد واکنشهاى بين شيشه هاى ولکانيکى به همان اندازه محلولهاى نمکى قليايى ،قدرت تبديل به زئوليت را دارند .

III- زئوليت هاى رسوبات ژرف دريا

زئوليت هاى زيادى در دماى نسبتا" پايين رسوبهاب دريايى پديد مى آيند بيشتر سازندهاى زئوليت دار در کف حوضه هاى رسوبى ،به ويژه در پروژه هاى حفارى عميق دريايى مورد مطالعه و بررسى قرار گرفته است (DSPS ).

بيشترين زئوليت ها از نوع فيليپسيت و کلينو پتوليت است و ميزان آناليسم آنها کمتر است .اين زئوليت ها در پيوند با سنگهاى ولکانيک زير دريايى ،به ويژه ،خاکسترهاى مافيک مى باشد .اندکى زئوليت در رسوبهاى کف دريا ها ،در اثر واکنشهاى انجام شده در شيشه هاى آتشفشانى با آبهاى موجود ،در روزنه ها ،ساخته مى شود که همراه ،يا بدون سيليس بيوژنتيکى است .زئوليت ها به ميزان کم در رسوبهاى کم ژرفا ى کواترنرى پيدا مى شود ،که مى توانند در مدت زمانى کمتر از يک ميليون سال ساخته شوند .

فزون بر اين ،فراوانى زئوليت ها (حداقل در رسوبهاى توف دار و دگرسانى پيشرفته )در شيشه هاى ولکانيکى ،تابع زمان است .بنابراين مقدارى شيشه هاى دگرسان نشده در رسوبهاى کرتاسه پيدا مى شود .

کانيهاى درجازا از قبيل اسمکتيت ،پاليکوراسکيت ،اسيپوليت ،کريستوباليت ،کوارتز ،زئوليت ها را همراهى مى نمايند.

IV-زئوليت هاى چرخه باز آب

زئوليت هاى وديگر کانيهاى درجازا در اثر آبهاى فرو رفته در چرخه هاى باز اب ،رديفهاى تفرايى(Tephra ) ،کم و بيش زون بندى عمودى از خود نشان مى دهند کانيهاى رسى در نواحى نيمه خشک بوسيله آبگيرى خاکسترى شيشه که در بالاى سيستم قرار گرفته اند ،بوجود مى آيند در اثر افزايش PH مواد جامد حل مى شود تا آن جا که در اثر دگرسانى پيشررفته شيشه ها ،زئوليت ساخته مى شود .

2-3-1-محيط هاى آذرين

I-در خلل و فرج سنگهاى آذرين بويژه آذرين بازيک

II-سنگهاى آتشفشانى بويژه توفها هنگامى که محيط تشکيل آنها قليايى باشد .

III-محيطهاى هيدروترمالى

3-3-1-محيطهاى دگرگونى

I-در پيوند با سنگهاى دگرگونه تدفينى ژئوسنکلينال ها

                                                                                  پایان بخش اول

                                                                                     زمینی ها